میهن نما
میهن نما
گفتاورد

هوشنگ طالع

ما امروز بايد به اين نتيجه برسيم كه تنها دوست ملت ايران در سرتاسر اين جهان، ملت ايران است يعني ما نه دوست هميشگي داريم، نه دشمن هميشگي. بسته به حركاتي كه مي كنيم و بسته به منافع ملي ما در آن زمان، اينها مي توانند تغيير كنند. چيزي را بايد بدانيم كه تنها ياور ما ملت ايران است. حالابايد راه هايي در پيش بگيريم كه با اين ملت در آشتي كامل و صلح و صفاي كامل به سر ببريم. هويت ملي خود را بازيابي كنيم. اين عاملي است كه اين ملت را تا امروز نگه داشته است.

دکتر هوشنگ طالع

کاربردی
تبلیغات
شاهنامه ی فردوسی
تبلیغات
تاریخ و پیشینه ی ایران فروپاشی دولت سامانی
میانگین امتیار کاربران: / 0
بسیار بدبسیار خوب 

حميده سلطاني مقدم

در سقوط سامانیان علل و عوامل بسیاری نقش داشت که ذکر همه آن¬ها کاری دشوار است؛ اما می¬توان گفت که این زوال از زمان نوح بن نصر شروع شد و تا پایان بر عوامل و دلایل آن افزوده گشت؛ اما به طور مختصر این عوامل عبارتند از: تضاد طبقاتى، مبارزه بين فئودال¬ها و حكومت مركزى، اختلاف سران سپاه و بزرگان دربار سامانى، تحريكات پى‏درپى رؤساى ديوان¬ها و حكام ولايات که باعث شد كه حكومت سامانيان متزلزل شود و از اواخر قرن چهارم از قدرت آنان فقط خاطراتى در اذهان مردم باقى ماند.[1]
زوال طبقه دهقان از خصایص دوره آخر دولت سامانی در ماورالنهر و خراسان زوال طبقه دهقان بود، چنانچه سلسله "سبکتگین" به تنهایی تمام خاندان¬های قدیم و نژاده شرق ایران از جمله صفاریان، فریغونیان و چغانیان و دیگر ایرانیان را از بین بردند و این غلامان دست¬پرورده ایرانیان در دولت سامانیان و آل¬بویه آن¬ها را به پایه ناتوانی دچار کردند. در این دوره مناطق روستایی رو به زوال گذاشتند. در اواخر قرن سوم خاندان¬های اشرافی دهگانان در ماروالنهر در دژهایی که در املاک خود داشتند، می¬زیستند و در اداره آن نیز مقید به قید و بندی نبودند؛ اما بعد از این که امور اراضی به شکل اقطاع درآمد و تحت شرایط و قیودی به دهقانان واگذار می¬شد موجب زوال طبقه دهقانان شد. به جز این با ورود فرمانروایان ترک و نیز قدرتمند شدن آن¬ها در امور نظامی و کشورداری دهقانان زیردست ترکان شدند و باید از این اربابان جدید متابعت می¬کردند از آن¬جا که ارزش زمین به روستاییان را به شهرها کشاند، در شهرها کارگران بیشماری گرد آمده بودند. از این رو خاندان¬های قدیمی سنتی در برابر نو زمینداران که از بلند پایگان نظامی بودند، نتوانستند مقاومت کنند و پابرجا بمانند.[2]

مبارزه طبقه فرودست با دولت سامانی

مبارزه زحمتکشان، برزگران و پیشه¬وران در فروپاشی سامانیان نقش بسیاری داشت. مردم توان خود را زیر فشار مالیات¬های سنگین از دست داده بودند و بارها علیه کارگزاران حکومتی به پا خاسته بودند. این خیزش¬ها با بی¬رحمی و سنگدلی خاموش می¬شد؛ ولی ستم و بیداد آن¬ها کینه همگان را بیشتر و بیشتر می¬کرد. در این دوره سادات، صاحب¬منصبان و نزدیکان دربار از دادن مالیات معاف بودند و این موضوع باعث دل-آزردگی مردم می¬شد. این افراد در مواقع شیوع بیماری و قحطی از امکانات بسیار به نسبت مردم دیگر بهره¬مند بودند، آن¬ها می¬توانستند از شهر خارج شوند و به کوشک¬هایی که در ییلاقات اطراف شهر داشتند، پناه ببرند. مردم فقیر جایی برای پناه بردن نداشتند. اطبای مشهوری چون "ابن¬سینا" وجود داشتند؛ اما بیمارستان به معنی واقعی وجود نداشت.[3]
همین زمامداران و تیولداران در مواقعی که احساس خطر می¬کردند و حکومت سامانی را در سراشیب سقوط دیدند، به دیگر جاها رفتند و جای امن و ایمن برای خود یافتند. این آثار از اصلاح¬ناپذیری و تبه¬کاری زمامداران و فساد دستگاه¬های دولت وقت حکایت می¬کند.[4] از جمله "بیهقی" می¬نویسد: «برغشی از وزرای سامانیان چون دید کار دولت سامانیان به آخر آمده است، حیلت آن ساخت که چون گریزد... ضیعتی نیکو به گوزگانان خرید بعد از آن چه از صامت و ناطق و ستور و برده داشت به گوزگانان منتقل کرد... تا خاندان سامانیان برافتادند. وی ضیاع گوزگانان بفروخت و با تنی درست و با دلی شاد و پای درست به نیشابور بازگشت و در آن جا گرفت».[5]

تن دادن به خواست فقها

آثار انحطاط قدرت سامانیان از عهد نوح بن نصر شروع شد. او مجبور شد برای جبران الحاد پدر به خواست فقها تن دهد و برای راضی نگه داشتنشان یکی از آنها را وزارت دهد. او "حاکم جلیل" را که بیشتر به عبادت یا تظاهر به آن صرف می¬کرد را مسئول اداره مملکت کرد، لاجرم کارهای حکومت مهمل ماند و یا از مجرای درست انحراف یافت. سپاه ناراضی، خزانه تهی و شورش¬ها به وقوع انجامید. با آمدن حاکم جلیل سردارانی چون نصر و بعضی درباریان او مورد اتهام و سوظن قرار گرفتند و غالبا برکنار شدند. "ابوعلی ¬چغانی" که همواره در خدمت سامانیان بود یکی از کسانی بود که سر بر شورش برداشت. سپاهیان هم که از نرسیدن مواجب ناراضی بودند، آماده شورش شدند. و خراج آینده را پیش پیش از مردم به عنوان وام گرفتند که موجب ناخرسندی مردم شد. افزایش مالیات و نارضایتی مردم و به دنبال آن نارضایتی سپاهیان از اداره ضعیف حاکم ¬جلیل به کشته شدن این فقیه وزیر انجامید.[6]

سپاهیان به جای فقها

بعد از آن که نوح یارای مقاومت در مقابل ابوعلی را در خود نیافت و به سمرقند گریخت، ناچار شد از ابوعلی دلجویی کند و دوباره سپهسالاری خراسان از آن او شد. اما باز هم گروهی از معاونت او با آل¬بویه بر ضد سامانیان سخن گفتند و نوح را هراسان کردند. نوح مقام او را به حاکم تازه¬ای به نام "بکر بن مالک فرغانی" داد. در اواخر عمر نوح، قدرت دیگر در دست سپاهیان بود و نفرت مردم از فقها و زمامداریشان قدرت آن¬ها را به شدت کاهش داده بود.[7]

نزاع ترکان سپاه و دبیران دیوان

اختلاف میان ترکان سپاه با دیوانسالاران که می¬خواستند سپاه را هم تحت نظارت خویش درآورند، شدت یافت. "محمد بن عزیز" که از طرف "عبدالملک" وزیر بود برکنار شد. عبدالملک نتوانست از زیر یوغ سپاهیان خود را رها کند، او سپهسالاری خراسان را به یک سپاهی دیگر به نام "ابوعلی¬¬سیمجوری" داد و وزارت را به "عتبی" سپرد. سیمجور را به علت اجحاف¬هایش در خراسان و عتبی را به دلیل اسرافش در خرج عزل کرد. در تمام این عزل و نصب¬ها دست "الپتگین" نظامی ترک در کار بود. روشن بود که نهاد نظامی ترک در بخارا کنترل حکومت را به دست گرفته بود، زیرا عبدالملک نمی¬توانست بدون موافقت ایشان کاری صورت دهد. رهبر ترکان الپتگین بود که به عنوان والی خراسان حکم روایی می-کرد.[8] وی "ابومنصور عبدالرزاق طوسی" را که مورد تایید و حمایت امیر بود، کنار گذاشت و ابوعلی بلعمی که دست نشانده الپتگین بود به وزارت رسید و هرات و خراسان به الپتگین رسید. در همین اوقات امیر در بازی چوگان از اسب افتاد و درگذشت.[9]

اشراف و فئودال¬ها

بعد از آن که سامانیان صفاریان را برانداختند و جای پای خود را محکم کردند، فئودال¬ها و زمینداران نیز جایگاه مستحکم¬تری یافتند. فئودال¬ها با کمک حکومت با جنبش¬ها و اعتراضات روستاییان مبارزه می¬کردند. بعد از آن که این جنبش¬ها متوقف شد، بعد از آن که اشراف در مقابل دهقانان به برتری دست یافتند و خاندان¬های قدیمی سنتی در برابر نو زمینداران از جمله سوداگران و بلندپایگان نظامی جای خالی کردند.[10] این عامل از سویی باعث قدرت گرفتن زمیندارن شد و از سوی دیگر موجب دلسردی دهقانان و رکود وضعیت کشاورزی گشت. عامل دیگر قدرت گرفتن اشراف و زمینداران تامین هزینه رو به گسترش سپاه سامانی بود. سامانیان برای تامین این هزینه¬ها مجبور به واگذاری درآمد (اقطاع) از زمین¬های کشاورزی به سران سپاه شدند. هم چنین جمعی از تجار با خرید زمین¬های زراعتی به جمع مالکان زمین پیوستند. عقب¬نشینی اشرافیت موروثی کهن که شرفش به آل و تبار بود در برابر این ملاکین جدید کاملا طبیعی می¬نمود که زوال تدریجی دهقانان موجب شد سامانیان یکی از نقاط قوت و اتکا خود را از دست بدهند.[11]
فئودال¬ها در زمان "احمد بن اسماعیل" چنان قدرتی یافتند که توانستند احمد بن اسماعیل را بکشند و پسر او "نصر" را به سلطنت برسانند. نصر نیز که این خطر را یافته بود با انداختن خود در دامان اسماعیلیان می¬خواست با تکیه بر نیرویی جدید دست فئودال¬ها را از حکومتش کوتاه کند فئودال¬ها باز هم توطئه کردند تا امیر را بکشند؛ اما این توطئه توسط نوح کشف شد.[12]
سامانیان برای رهایی از دست نوزمینداران اندیشه دیگری در پیش گرفتند. که آن بکارگیری و اتکا به یک قدرت خارجی؛ یعنی غلامات ترک بود که خود یکی از عوامل سقوط سامانیان بود.

غلامات ترک

افزایش شمار ترکان که با تاسیس مدارسی جهت تربیت آنان بر عده¬شان افزوده شد و بعدها خود ترکان غلامانی ترک را وارد سپاه و دربار می-کردند که جمعیت آنان رو به افزایش یافت. افزایش شمار ترکان در دولت سامانی باعث شد تا آنان با دهقانان بر سر مناصب مهم نظامی اداری نزاع کنند. مثلا سپهسالاری خراسان که همیشه در دست خاندان¬های ایران چون "سیمجوری" و "آل¬ محتاج" بود به دست ترکان افتاد. خصوصا در اواخر عهد سامانی به دنبال تسلط قراخانیان بر این منطقه ترکان قدرتمندترین قوم آن ناحیه بودند که بافت نژادی و قومی ماورالنهر را به مرور زمان به هم زده و به طور کامل ترک نمودند.[13] سامانیان برای مقابله با فئودال¬ها که هر کدام یک منطقه از قلمرو سامانی را در دست داشتند و نیز ایجاد قدرت متمرکز مثل "معتصم ¬عباسی" شروع به خرید غلامان ترک در استخدام در آوردن و برکشیدن آن¬ها به مقامات عالی کردند و چنان در این راه زیاده¬روی کردند که تمام قدرت دولت مرکزی در دست غلامان ترک افتاد. به همین سبب چنان که سراسر تاریخ در موارد زیاد همین واقعه تکرار شده، همین غلامان به زودی بصورت سرسخت¬ترین دشمنان خداوندان خود؛ یعنی سامانیان درآمدند. از طرف دیگر سیاست به دولت کشیدن این غلامان و دادن اقطاعاتی به آن¬ها دشمنی فئودال¬ها را بر ضد سامانیان برانگیخت. چرا که این غلامان تازه به دوران رسیده، نیز به همدستی سامانیان در برابر فئودال¬ها به صورت رقیبانی سرسخت ظاهر شده بودند. گستاخی و آزمندی سپاهیان که همگی از غلامان ترک بودند به حدی بود که گردیزی می¬نویسد: «چون یک سال برآمد شمار کردند حاکم شصت و اند بار هزار هزار درم به حشم داده بود و هیچ کس خوشنود نبود و خزینه¬ها خالی شد و حشم¬ها به گله... اثر عجز و رای او پدید آمد.»[14]

درگیری با قدرت¬های خارجی

شورش¬های پی در پی سران سپاه سامانی زمینه¬ای مناسب بود تا دولت¬هایی که در گوشه و کنار قلمرو سامانی سر بر آورده بودند عرض-اندام کنند. مثلا قدرت سیمجوریان باعث دخالت¬های آل¬بویه در قلمرو سامانی بود. با سرکوب سیمجوریان غزنویان فرصت یافتند تا از دولت در حال احتضار سامانی استفاده برند. قراخانیان نیز که مدت¬ها با سامانیان در نزاع بودند به اهدافشان نزدیک¬تر می¬شوند، «چون ميان ابو على سيمجور فرمانرواى تيول‏دار كوهستانى كه تا آن زمان مخفيانه با ايلگ¬خان هم¬پيمان بود و ميان هم عهد او، فائق، نزاعى كه به جنگ خونينى منجر گشت به پا خاست دوباره به بغراخان فرصت حمله داده شد و مخصوصا بيشتر، از اين جهت كه اين هر دو دسته در برابر امير سامانى از وى (بغراخان) استمداد جستند»[15]
"بغراخان" بار دیگر به بخارا حرکت کرد "هلال¬ صابی" تلاش حکومت سامانی را به منظور تحریک مردم بر ضد قراخانان در تاریخ خود از زبان شخصی که شاهد وقایع بوده آورده است: «من به هنگام ورود سپاهیان خان در بخارا بودم خطبای سامانی در مساجد بر بالای منبر رفتند و مردم را تشویق کردند که به حمایت از سامانیان به عنوان سپاهی نام¬نویسی کنند: و بر شما معلوم است که ما چه رفتار شایسته¬ای داشتیم و روابط میان ما و شما چقدر صمیمانه بود دشمن امروز ما را تهدید می¬کند و وظیفه مسلم شماست که به یاری ما برخیزید و از جانب ما بجنگید ...وقتی مردم این سخنان را شنیدند درباره جهاد با فقها به مشورت پرداختند فقها مردم را از این کار منصرف کردند و گفتند اگر پیروان خان با شما اختلاف مذهبی داشتند در این صورت جهاد با آنان وظیفه شما بود؛ اما در جایی که کشمکش دنیوی است هیچ مسلمانی حق ندارد حیات خود را به مخاطره اندازد... این مردم یعنی دشمنان مردمی خوش¬رفتار و راست¬آیین¬اند.»[16] "امیرمحمود غزنوی" به بهانه تنبیه سرداران متعرض "منصور سامانی" به خراسان وارد شد و آنرا متصرف شد "عبدالملک ¬بن ¬نوح" نیز بعد از شکست از محمود در شرایطی که حمایت مردم را از دست داده بود باز می¬گردد و شهر و مملکت خود را غارت می¬کنند.[17]
¬بعد به دست ایلک¬خان پادشاه ترکان قراختایی زندانی و کشته شد و سلسله سامانیان منقرض شد.[18] وقتی سران سپاه اعم از ایرانی و ترک به نزاع با یکدیگر پرداختند؛ یعنی "ابوعلی" با "بکتوزون" و "فائق" با حکومت در نزاع بودند و هر کدام به دنبال متحدی از ممالک همجوار می¬گشتند "نوح" نیز از "سبکتگین" کمک گرفت و فائق امیر قراخانی را به جنگ نوح و سبکتگین آورد؛ اما صلح واقع شد و فائق هم مورد عفو واقع شد. بعد از نوح فرزندش "ابوالحارث¬ منصور" به امارت نشست در کشمکش میان ابوالحارث منصور و فائق، فائق زمامدار واقعی بود.[19]      
محمود که بعد از مرگ پدر به جانشینی او رسیده بود بعد از پیروزی بر برادر و مسلم شدن مالکیت غزنه به خراسان بازگشت تا فرمانروایی آنرا نیز برای خود ثابت کنند. فائق و بکتوزون نیز منصور را خلع و کور کرد و عبدالملک برادرش را به جایش نشاند. محمود نیز وفاداری خود به خاندان سامانی را کنار گذاشت و به جای آن نام قادر عباسی را در خطبه خواند. بعد از آن فائق و بکتوزون را در مرو شکست داد سپس چغانیان را از صحنه قدرت خارج کرد و برادر خود نصر را به خراسان فرستاد. بدین ترتیب مرکز قدرت از بخارا به غزنه انتقال یافت.[20]


پژوهشگاه باقرالعلوم
________________________________________
[1]. راوندی، مرتضی؛ تاریخ اجتماعی ایران، تهران، نگاه، 1382، ج 2، ص 229.
[2]. ر.ن فرای، کمبریج ( تاریخ ایران)، مترجم حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، 1389، کمبریج، ج 4، ص 133.
[3]. فرای، بخارا در قرون وسطی، ترجمه محمود محمودی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1348، ص 204.
[4]. انصاف پور، غلامرضا، ساخت دولت در ايران از اسلام تا يورش مغول، اميرکبير،  1356ش، تهران، ص 648.
[5]. بیهقی، تاریخ بیهقی، مصحح خلیل خطیب رهبر، تهران، امیرکبیر، 1374، ص 358.
[6]. زرین کوب، عبدالحسین؛ تاریخ مردم ایران، تهران، امیرکبیر، 1373، ص 394.
[7]. زرین کوب، همان، ص 294 ـ 295.
[8]. گردیزی، زین الاخبار، مصحح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، 1363، ص 341 و 354.
[9]. تاریخ بخارا، پیشین، ص 134.
[10]. ر.ن فرای، کمبریج( تاریخ ایران)، مترجم حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، 1389، کمبریج، ج 4، ص 134.
[11]. فروزانی، ابوالقاسم؛ سامانیان، تهران، سمت، ص 136.
[12]. اقبال، عباس؛ تاریخ مفصل، خیام، تهران، 1380، ص 229.
[13]. دهمرده، برات، ملوک سیستان، انتشارات تفتان،1385 ، زاهدان، ص 75.
[14]. گردیزی، پیشین، ص 155.
[15]. اشپولر، ایران در قرون نخستین اسلامی، مترجم فلاطوری، تهران، علمی و فرهنگی، 1373، ج 1، ص 191.
[16]. بخارا در قرون وسطی، پیشین، ص 205.
[17]. جرفادقانی، ترجمه تاریخ یمینی، مصحح جعفر شعار، تهران، علمی و فرهنگ، 1374، ص 179.
[18]. ابن اثیر، الکامل، مصحح ابوالقاسم حالت، تهران، موسسه مطبوعات علمی، 1371، ج 21، ص 262.
[19]. بخارا در قرون وسطی، پبشین، ص 200 ـ 201.
[20]. همان، ص 205.

  • بازدید: 1234
 

دیدگاه خود را بنویسید

▒ خواهشمندیم :
◄ دیدگاه های خود را در پیوند با همین جستار بنگارید.
◄ برای سپاسگزاری یا گله گذاری از جستار ، از امتیازدهی بهره ببرید.
◄ از فرستادن دیدگاه های همانند (تکراری) بپرهیزید.
◄ چنانچه پرسشی دارید آن را در انجمن پرسش و پاسخ برشمارید.
--------------------------------------------------------
√ مهرمیهن در ویرایش دیدگاه ها آزاد است.
√ دیدگاه های شما پس از بررسی نمایش داده می شود.


تبلیغات
تبلیغات
گفتگو و پرسش و پاسخ
تبلیغات
داستانزد ایرانی

آشپز که دو تا شد آش یا شور میشود یا بی نمک

اشاره به دخالت نابجای دیگران در کار آشپزی

پیشنهاد
تبلیغات
تبلیغات
پیام های کاربران
تبلیغات


Your SEO optimized title