میهن نما
میهن نما
گفتاورد

باباطاهر

افسوس که ما عاقبت اندیش نه‌ایم
داریم لباس فقر و درویش نه‌ایم
این کبر و منی جمله از آنست که ما
قانع به نصیب و قسمت خویش نه‌ایم

باباطاهر

کاربردی
تبلیغات
شاهنامه ی فردوسی
تبلیغات
کیش و دین کیش و مذهب ایلامی ها
میانگین امتیار کاربران: / 8
بسیار بدبسیار خوب 

نویسنده: یزدان صفایی

بدیهی است که دین مردم عیلام ماهیت چند خداگرایی داشت. متاسفانه، نام برخی از ایزدان تنها به وسیله ی پندارنگاری اکدی نوشته شده است؛ اما ابن بدان معنی نیست که فی المثل نام ایزد خورشید که در زبانهای سامی شمس خوانده میشد به همین گونه نیز در عیلام تلفظ می گردید، در اینجا نام وی بی تردید تلفظ به کلی متفاوتی داشت و شاید ناخونته Nahhunte خوانده می شد. دو ایزد در نوشته های شاهی و اداری از اهمیت زیادی برخوردار بودند، این دو ایزد یکی هوبان Huban و دیگری انیشوشیناک Inshushinak نام داشتند.(1) ربه النوع شالا Shala و همسر او، اینشوشیناک غالباً مورد پرستش بودند و بر خدایان آیین بابلی برتری داشتند.(2) نام هوبان غالباً با نشانه های پندارنگاری اکدی نوشته می شود که وی را «بزرگ» معرفی می کنند. معنی تحت اللفظی نام اینشوشیناک، «ایزد شوش» بود.(3)
مذهب ایلامی نکات مشترک و در عین حال ویژگی های کاملاً مشخص و متمایز کننده ای با مذهب بین النهرین داشته است. یکی از این ویژگی ها احترام خاصی بود که ایلامی ها همواره برای سحر و جادو، نیروهای جهان زیرین و عنصر زن قایل بودند و ویژگی دیگر، پرستش مار بود.(4)
در یکی از کهن ترین مدارک موجود، یعنی معاهده ی میان هیتَ پادشاه اَوان و نرام –سین سلطان اکّد، که آن را میتوان متعلق به حدود 2223 پیش از میلاد دانست، ما کم و بیش به نام همه ی خدایان ایلامی بر می خوریم که تا سقوط پادشاهی ایلام به دست آشوربانیپال در حدود 639 پیش از میلاد پرستش می شده اند. در این یک هزار و پانصد سال سلسله مراتب خدایان تنها اندکی تغییر کرده بود. خدایان ایلامی نخستین بار در قرن بیست و سوم پیش از میلاد قدم به گستره ی تاریخ گذاشتند و حتی در آن زمان این سلسله مراتب آن چنان قطعی بود که نشان می دهد مذهب ایلام از پیشینه ای بسیار کهن برخوردار بوده است.(5) در این کتیبه یا لوح گلی، هیتا شاه ایلامی به خط میخی اسامی 37 خدای ایلامی را بر روی شش ستون در هر دو طرف ذکر کرده و آنها را شاهد پیمان دوستی خود با پادشاه اکد نارامسین معرفی می کند و علاوه بر این از این خدایان برای سلامتی خود، خانواده و نیز پیشرفت کارهای کشور یاری می طلبد.(6)
در این دنیا مکان برتر به یک «الهه» تعلق داشت، و این امر مشخصه ی دین ایلام است(7)معاهده ی هیتَ با استمدادهای زیر آغاز می گردد: «گوش فرا دار ای الهه پی نی کیر و شما خدایان خوب آسمان..». در سلسله مراتب خدایان ایلامی، والاترین خدا که در واقع جدا از دیگر خدایان بود، یک الهه است. در اعصار جدیدتر پی نی کیر با عنوان «فرمانروای آسمان» توصیف شده، و در بسیاری موارد در میان مردم عادی به صورت نامهای شخصی متجلی می گردد.(8) ایلامی ها تصور میکردند که او قدرت نفرین دارد.(9) اکّدیها در وجود الهه پی نی کیر نوعی شخصیت ایشتار را می دیدند.(10) دختر معروف ترین شاه ایلامی، شیلهک – این –شوشینک، اوتو – اِ – هیهی – پینیکیر نامیده می شد[...] این الهه به طور وضوح برای ایلامی ها، «مادر شایسته همه خدایان» ایلامی بود.همین حقیقت که به یه الهه، الهه ای که در جایگاهی برتر و جدا از دیگر خدایان ایلامی قرار داشت، حق تقدم داده شده بود، نشان دهنده ی نوعی مادرسالاری نزد پیروان این دین است.(11)  تمام شواهد حاکی از آن است که وی «الهه ی بزرگ مادر» ایلام بوده است. به همین دلیل برخی از دانشمندان پی نی کیر را همان الهه کیریریشَ می دانند.(12)
با توجه به مدارک پراکنده و اندک موجود، آشکار است که موطن اصلی کیریریشَ در جنوب شرق ایلام و مقر اصلی وی در لیان (بوشهر) در خلیج فارس بوده است[..] «الهه بزرگ» به تدریج نفوذ خویش را به شوش گسترش داد و پادشاهان ایلام میانی و جدید برای کیریریشَ در مناطق گوناگون، معابدی بر پا ساختند. در شوش به وی لقب پر غرور «مادر خدایان» و «بانوی معبد برتر که از همه محافظت می کند» ارائه گردید. با این حال، کیریریشَ را با پی نی کیر نباید یکی دانست. اونتش گل در حدود 1250 پیش از میلاد در دور – اونتوش (چغازنبیل) معبدی را برای الهه پی نی کیر و معبد دیگری را برای الهه کیریریشَ بر پا ساخت. بر یک اثر مفرغی از دوران ایلام جدید در موزه ی لوور، نام هر دو الهه و نام معابد آن ها در یک کتیبه برده شده است. گذشته از آن حدود 710 پیش از میلاد در مال امیر، شاهزاده هَنّی به هر دو الهه کیریریشَ و پارتی که وی را «مادر خوب خدایان» نامیده است، متوسل می گردد.(13) در ضمن، کیریریشَ در اصل یک نام خاص نیست، بلکه عنوانی است به معنی «الهه بزرگ» (کیری: «الهه» و ریشَ: «بزرگ») است. کیریریشَ به تدریج از لیان به شمال شرق نفوذ کرد، زیرا شاهان و شاهزادگان ایلام میانه و متأخر معابدی را در سوزیان وقف او کرده اند.(14)
در آغاز هر یک از ایالات، الهه ی مادر خود را داشته است: پی نی کیر برای شوش، کیریریش برای «سرزمین دریا» در جنوب شق و پارتی برای دو ایالت مال امیر و انشان.(15) این ابهام در مورد مادر خدایان با توجه به گسترش تاریخی ایلام قابل توضیح است و منعکس کننده ی قانون فدرال کشور است. (16)
به نظر می رسد که این الهه های مادر، فرمانروایان اصلی احتمالی قلمرو خدایان ایلامی بوده اند. آنها به تدریج و ناخواسته (به احتمال در طول هزاره ی دوم پیش از میلاد) جای خود را به خدایان مرد واگذار کردند، با این حال هرگز مقام رفیع خود را در سلسله مراتب خدایان از دست ندادند.(17) این ادعا با توجه به تعداد بی شمار شکل های سفالی[...] که از میان خرابه ها بدست آمده، اثبات می شود. این شکل ها احتمالاً نشان دهنده ی پینیکیر یا کیریریشَ است.(18)
در معاهده ی هیتَ، دومین مقام در سلسله مراتب خدایان ایلامی به هومبان تعلق دارد. بر خلاف چندین الهه ی مادر، هومبان در تمام طول تاریخ ایلام به عنوان عمده ترین و والاترین خدا باقی ماند.واژه هومبان به احتمال از ریشه هو پا به معنی «فرمان دادن» گرفته شده است. بنابراین، هومبان «فرمانروای آسمان» و همسر الهه ی مادری است که وی شکل مؤنث همین عنوان را دارد. بی جهت نیست که وی – همانند کیریریشَ - «همسر بزرگ» نامیده می شود.نتیجه ی این ازدواج فرزند است ذکور به نام هوتران.(19) بر خلاف مادران خدایان و هم ترازان محلی شان، هومبان همیشه در سرتاسر ایلام مورد پرستش بود.(20)
مقام رهبری هومبان در مجمع خدایان ایلامی در القاب وی نیز منعکس است. او «نگاهدارنده»، «خدای توانا»، «خدای بزرگ» و خدای خدایان است، که پادشاه تحت حمایت فرّه او قرار گرفته است.کلمه ی فرّه از همان روزهای نخست در مشروعیت سلطنت اهمیت فراوانی داشته است. به یمن این کلمه ی جادویی بود که فرمانروایان ایلام قدرت خود را پایه ریزی کردند. آنها از جانب خدایان بر روی زمین حامی مردم زیر دست خود بودند. هر خدا ظاهراً فرّه ویژه به خود را داشته است. اما فرّه هومبان نیرومندترین آنها بود و تنها به پادشاه تفویض می گردید.(21)
خدایان شهرهای عمده در مجمع خدایان، رقبای سرسختی برای هومبان به شمار می رفتند. مهمترین آنها اینشوشیناک بود. نام وی از نین – شوشینک سومری به معنی «خداوند شوش» گرفته شده که شاید یادمانی از نفوذ سومر بر ایلام در گذشته ای دور باشد، اما این توجیه کافی نیست و هنوز هم می توان درباره ی علت نامگذاری این خدای ملی ایلامی با یک نام بیگانه به جستجو پرداخت. هنگامی که شوش به صورت پایتخت بلامنازع ایلام درآمد، این –شوشینک نیز ارتقای مقام یافت و همتراز هومبان گردید.راما نام وی در معاهده ی هیتَ در ردیف ششم قرار گرفته است. در این زمان یک پادشاه از سلسله اَوان در ایلام حکومت می کرد. حتی برای پادشاهان سیماش که پس از سلسله ی اَوان به حکومت رسیدند، این –شوشینک صرفاً از اهمیت محلی برخوردار بود. وی برای نخستین بار در دوران بابل قدیم در مقام رهبری قرار گرفت. در دوران ایلام میانی او به همراهی هومبان و کیریریشَ تشکیل مثلثی را دادند، که غالباً طرز قرار گرفتن آن ها در این مثلث به ترتیب اهمیت، هومبان، کیریریشَ، این – شوشینک، و هر از گاهی، هومبان، این – شوشینک، کیریریشَ بود. این – شوشینک هرگز مقام نخست را به دست نیاورد.(22)
در جریان ارتقای این – شوشینک، عنوان های او به طرز افزاینده ای سلطه آمیزتر شد. از اولین مراحل، مردم عادی به او عنوان «پدر ضعیفان» داده بودند. شیوه ی خطابی که مبین نوعی احساس عمیق نسبت به اوست. در دوره ی اولیه ی ایلام، یعنی در اولین نیمه ی هزاره ی دوم، یک فرمانروای ایلامی این – شوشینک خدا را مثابه «پادشاه» خود و فرمانروای دیگر او را به عنوان «پادشاه خدایان» وصف می کند. این عنوان القا کننده دلالت بر این دارد که این – شوشینک به مقام صدر رسیده بود و این امر در تطابق با سندی متعلق به قرن سیزدهم قبل از میلاد است که هومبان و این – شوشینک هر دو را به عنوان «شاه خدایان» وصف می کند. هر فرمانروای بعدی خود را «خدمت گزار صمیمی شیلهک – این – شوشینک» می نامند. عناوینی که به این خدا داده می شد، در زمان شیلهک – این – شوشینک در قرن دوازدهم قبل از میلاد به قله ی شکوه رسید. این پادشاه او را با عنوان های «خدای بزرگ، خدای پایتخت من، حامی بزرگ معبد، نگهبان متوکلی که نام خود را به ما ارزانی داشت»، می نامد. حتی در قرن هقتم پیش از میلاد این خدا به مثابه حافظ خدایان آسمان و زمین پرستش می شد.(23)
نظیر این – شوشینک را که در اصل یک خدای محلی بود، در دیگر ایالات ایلامی نیز مشاهده می کنیم. در «هوهنور»، «روهوراتیر»، مقامی برابر با این –شوشیناک دارد. در معاهده هیتَ که یک مدرک شوشی است، همچون کریریشَ نام این خدا نیز از قلم افتاده است. متون حقوقی به دست آمده از هوهنور آشکارا نشان می دهد که در آن اقلیم، روهوراتیر، مقامی نظیر مقام این –شوشینک داشته است. در شوش فهرست خدایان اغلب با نام خدای خورشید و این –شوشینک آغاز می گردد، حال آن که در هوهنور، پس از خدای خورشید نام روهوارتیر می آید. لازم به یادآوری است که بنا بر رسم زمان در شوش و نیز در هوهنور مردم به این- شوشینک سوگند یاد می کردند(البته نه تنها به این –شوشینک، بلکه به گروهی از خدایان دیگر نیز). این – شوشینک برای همه ایلامیها خدای سوگند بود و علت این امر شاید این بود که وی را در اصل یکی از خدایان جهان زیرین می دانستند.(24)
آنچنان که امروز می بینیم، به نظر می رسد میان همه ی خدایان، تنها این – شوشینک بوده است که عمیق ترین نفوذ خود را بر روحیات ایلامی ها داشته است، چرا که سنگ نبشته های مذهبی، که معمولاً بسیار رسمی و خشک است، به مجرد آن که این – شوشینک در صحنه ظاهر می شود، ناگهان روحی تازه می یابد. و به همین جهت، شاه اونتَش – نَپیریشَ که هزاران متن نیایشی را بر دیوار های معبدش در چغازنبیل نقش کرده بود، با این کلمات بسیار انسانی و تکان دهنده به او متوسل می شود: «شود آیا که این خدا این – شوشینک را خوش آید که به ما نزدیک شود، مراحمش را به ما بدهد و [کلامش] را جاری کند». حتی مردی که ایلام را زیر و رو کرد، شاه آشوری، آشور بانیپال، این – شوشینک را به این طریق وصف می کند: «خدای اسرارآمیزی که در مکان ناشناسی می زید؛ جایی که هیچکس نمی تواند وجود الهی او را دریابد.»(25)
دو الهه ی ایشنِ – کَرَب (ایشمَ  کَرَب) و لَکَمَر (لَکَمَل)، این – شوشینک را به عنوان «داور مردگان» یاد می کنند. تا آنجا که می دانیم نام هیچ یک از این دو الهه در معاهده ی هیتَ نیامده است[...] در دوران بابل قدیم نام ایشن – کرب غالباً در مجمع خدایان ظاهر می گردد و در کنار این –شوشینک مقام الهه ی سوگند را دارد.نام الهه ی لَکَمَر را برای نخستین بار می توان در دوران ایلام میانی جستجو کرد.(26)
اگر بار دیگر به معاهده هیتَ بازگردیم، در می یابیم که پس از پی نی کیر و هومبان، یک خدای بیگانه به نام «اَ – مال» جای سوم را به خود اختصاص داده است. پادشاه اَوان بی شک به دلایل دیپلماتیک و احترام به طرف معاهده، یعنی نرام –سین، این موقعیت مهم را به این خدای مورد علاقه ی سارگون اّدی داده است[...] در طول دوران بابل قدیم که شوش کاملا زیر نفوذ میان رودان بود، استفاده از اسامی اکّدی آن چنان باب شده بود که نام خدایان سومری – اکّدی با تمام مشخصات در ایلام متدوال گردید. این خدایان عبارت بودند از: ادد، اِآ، اِنکی، انلیل، ارا، ایشوم، کابتا، مرتو، نانا، نین – شوبور،ساتاران، سین، و شمش. بر نامهای مذکور همچنین باید نام این الهه ها را افزود: ایشتار، لاما، نین – گال، و نین – خورسک. اما رواج این نامها دلیل بر نفوذ عمیق و پایدار این خدایان در فرهنگ ایلامی نیست. پذیرش واقعی خدایان سومری یا اکّدی تنها در چند مورد اتفاق افتاد.(27)
چهارمین جایگاه در فهرست خدایان در معاهده هیتَ از آن چهره ناشناسی به نام «زیت» است. وی به احتمال «خدای بهبودی» است. چرا که واژه ی مجرد «زیتمه» به معنی «سلامتی» است. سپس قبل از نام این – شوشینک، مقام پنجم به نهونته، خدای خورشید داده شده است که در آن زمان هنوز نهیتی نوشته می شد. اغلب نهونته را یک الهه به حساب آورده اند، اما در مذکر بودن وی هیچ جای تردیدی نیست، زیرا از وی در متون ایلام میانی به عنوان «خدای حامی» استمداد می شود. واژه ی «نهونته» علاوه بر معنی خدا، به معنی خورشید نیز هست. احتمال دارد که این واژه از «نَن» به معنی «روشنایی روز» گرفته شده و پسوند هونته به آن افزوده شده باشد. معنی این پسوند هنوز روشن نیست، اما واژه در مجموع شاید معنی «آورنده ی روز» بدهد[...] نهونته در واقع «خدای قانون» ایلامیها بود. قلمرو ویژه ی او تجارت بود. وی نرخ بهره را معین می کرد و اوزان و ابزار سنجش را یکنواخت می ساخت.(28) تا وقتی که افراد حتی شاهان، در نور زمین (روز) در حرکت اند، وفاداری ایشان متوجه خدای خورشید است، اما وقتی به قلمرو سایه ها می رسند، رعایای این – شوشینک، قاضی مردگان می شوند.(29)
در کنار نام خدای خورشید، در سراسر طول تاریخ ایلام، یک خدای ماه نیز حضور داشت که نام او از قدیمترین ایام به صورت رمز نوشته می شد. از این رو، نام ایلامی وی را نمی توان با اطمینان شناسایی کرد. به احتمال قریب به یقین نام خدای ماه به سبب لقبش «سیپاکیر- رَ» به معنی «روشنی بخش»، نپیر، خوانده می شده است.از آنجا که بخشهایی از دو ستون اول در معاهده ی هیتً شکسته و نام تعدادی از خدایان از میان رفته، نام خدای ماه نیز در بقایای فهرست دیده نمی شود، اما نام وی در خود متن آمده است. ایلامیها خدای ماه را «پدر یتیمان» می دانستند. در دورانهای اولیه نام این خدا زیاد برده نشده است، اما یک متن از ایلام جدید به «فرّه» سحرآمیز «نپیر، خدای روشنی بخش، حامی خدایان» اشاره می کند. در معاهده ی هیتَ، خدای ماه نپیر، در دو مورد با سه الهه ظاهر می گردد که قطعاً گروه شهود به هنگام یاد کردن سوگند بودند. این سه الهه عبارت اند از : شیاشوم (هفدهمین در فهرست)، نروندی (در جایگاه بیستم)، نیارزینا (جایگاه بیست و هفتم در فهرست). این سه الهه ظاهراً خواهران «الهه بزرگ» بوده اند.(30)
نام شیاشیوم را در ترکیبی از نام زنان مشاهده می کنیم: شیاشیوم – امّا «الهه شیاشیوم یک مادر است»، یا پار- شیاشیوم یعنی «زاده شیاشیوم». در دوران ایلام جدید به این الهه لقب «نگهبان کاخ خدایان» داده شده است. در ایلم باستان الهه نروندی از موقعیت خاصی برخوردار بود. کوتیک – این – شوشیناک، جانشین هیتَ، معبدی را برای پیکره ها و کتیبه هایی به این الهه هدیه کرد.(31)
دو خدای دیگر به نامهای شیموت یا سیموت و مَنزَت همچنین بخشی از «گروه پیشرو» خدایان را تشکیل می دادند. شیموت پس از این – شوشینک، هفتمین جایگاه را در معاهده هیتَ به خود اختصاص داده بود و این امر اهمیت و اعتبار وی را در میان ایلامیها نشان می دهد. این خدا با عنوان «منادی نیرومند خدایان» توصیف شده است.در کتیبه های ایلامی میانی با تأکیدی چشمگیر وی خدای ایلامیها خوانده می شود[...]اگر چه الهه منزت (منزیت) هجدهمین جایگاه را در معاهده هیت به خود اختصاص داده اما اهمیت وی کمتر از شوهرش، شیموت نیست.(32)
از آیین قربانی کردن جانوران در ایلام باستان می توان به دو مورد خاص اشاره کرد. مهمترین این آیین ها در جشنواره ی الهه ای ملقب به «کدبانوی ارگ» انجام می گرفت که بی شک همان پی نی کیر یا کیریشَ بوده است. این جشنواره به هنگام ماه نو در آغاز پاییز بر پا می شد و هنگام برگزاری آن گوسفندان پرواری را در باغ مقدس الهه در مراسمی که به «گوشوم» معروف بود، ذبح می کردند. روز اجرای این آیین را «روز جاری شدن قربانی» می نامیدند که منظور از آن می بایستی جاری شدن خون قربانی بوده باشد.گوسفندان قربانی در ماه آبوم (مهر ماه) از میان بهترین گله ها برگزیده می شدند. آیین دیگر خاص شیموت بود. هر سال روز بیست و پنجم آدار که تقریباً برابر با بیست و پنجم اردیبهشت بود، در جشنواره ی این خدا که جشن توگا نامیده می شد، گاوی را سر می بریدند.(33) حیوانات قربانی شامل بز کوهی، قوچ و بزغاله است[...] یکی از نکات مهمی که در بعضی از مراسم مذهبی مخصوصاً مراسم قربانی کردن حیوانات برای خدایان ایلام دیده می شود خواندن سرودهای مذهبی به همراه نواختن موزیک است. بر روی نقش برجسته کول فره ماه شاهد گروه نوازندگان ایلامی هستیم، سه نفر نوازنده ایلامی با لباسهای بلند مشغول نواختن موزیک با ادوات موسیقی خویش اند. به همین دلیل می توان تصور کرد که ایلامیها حداقل در مراسم قربانی برای خدایان خویش از ادوات موسیقی استفاده کرده اند.حتی بر روی نقش برجسته کول فره نام نوازندگان به ترتیب نوانزده چنگ به نام «سونکیر»(sunkir)، فلوت زنی به نام سونکیرشو (Sunkir-shu) و یک چنگ نواز دیگر که اسمش تخریب شده ذکر می گردد(34) در رابطه با نذوراتی که پادشاهان ایلام یا مردم به معابد اهداء می کردند میتوان طلا، نقره، باغات، زمین، گندم، اسلحه، زیورآلات، حیوانات، مجسمه ها و بالاتر از همه معابد و زیگوراتها را نام برد.(35)
از زمانهای بسیار کهن شمار زیادی کاهن و خدمتگزاران آنها در پرستشگاههای ایلامی در ارگ شوش مصغول به فعالیت بوده اند. با مطالعه ی مهرهای ایلامی و نیز تعدادی اشیای کوچک تزیینی از لایه های متعلق به دوره های شوش D به بعد (قبل از تأسیس امپراتوری اکّد) که در حفریات شوش به دست آمده، در می یابیم کاهن ها آیین های مذهبی را برهنه برگزار می کردند. حکاکی روی یک اثر ساخته شده از قیر طبیعی متعلق به دوران مذکور، کاهنان برهه را با یک بره ی قربانی که گرداگرد سرش جفتی مار حلقه زده اند، نشان میدهد. بر مهر متعلق به اشپوم، فرماندار اشپوم حدود 2265 پیش از میلاد در زمان سلطنت منیشتوسو، کاهنان برهنه را می بینیم که اکثراً کلاه شاخدار بر سر دارند و در مواردی سربندی به شکل مار به دور سر بسته اند. این افراد ظاهراً انتساب فرماندار به این مقام را جشن می گیرند. کلاه شاخدار نمادی از ارتباط کاهنان با خدایان در ایلام بوده است. پیکره های خدایان در ایلام باستان همیشه با کلاه شاخدار ارائه شده است و شاخهایی که به دیوار خارجی معابد نصب شده تأییدی بر رابطه ی نمادین آن بناها با جهان دیگر است.(36)  در رأس این تشکیلات مذهبی کاهن بزرگی به نام پاشی شو – رابو (Pashishu rabu) به خط آکدی قرار داشت. وی کلیه امور مذهبی را در سراسر کشور ایلام زیر نظر داشت. کاهنان عادی که زیر نظر کاهن بزرگ  در معابد مشغول امور مذهبی بودند «شاتن» نامیده می شدند. در یک مورد نام کاهن دیگری از دربار هانی حاکم محلی آیاپیر (ایذه فعلی) به نام «کوترشاتن» (Ku-tor:sa-tin) ذکر شده است[...] کاهنان بعضی اوقات با لباس رسمی و یا به صورت برهنه در ماکت برنزی از دوره پادشاهی اینشوشیناک مراسم نیایش را به جا می آوردند[...] علاوه بر کاهن بزرگ و کاهنان دیگر تعدادی راهبه نیز در تشکیلات مذهبی ایلامیها مشغول خدمت بودند[...] راهبه ها علاوه بر حفاظت شبانه از معابد ایلامی خود نیز در اجرای مراسم مذهبی مستقیماً شرکت می کردند به طوری که آنها نیایشگرانی را که قصد انجام امور مذهبی را داشتند به معبد و به پیش خدایان ایلامی هدایت می کردند. علاوه بر این راهبه های ایلامی ب دریافت نذورات می پرداختند.(37)
واژه ایلامی برای کاهن در تمامی طول تاریخ ایلام، «شاتن» بوده است.(38)
در زمان فرمانروایی سوکل مخ ها یا «نمایندگان بزرگ» پاره ای نامهای خدایان را در ترکیب با نامهای شخصی افراد می بینیم یا به صورتی که در آنها از خدایان استمداد شده و به نام آن ها سوگند داده شده است. پس از حکومت اونتش – گل، شواهد و دارک تنها به کتیبه های سلطنتی سلسله ی شیلهک – این –شوشینک در شوش و در هوهنور محدود می گردد. و نیز اشاراتی که در ادبیات اکّدی به خدایان شده است[...] از سوی دیگر، مجمع جدید خدایان ایلامی در دوران حکومت اونتش – گل، کم و بیش شکل گرفته بود، و از این رو، دوران حکومت این پادشاه می تواند زمینه ی مناسبی را برای مشاهده ی تحول مذهب ایلام به دست دهد.(39)
ما بر روی نقوش برجسته ایلامی که در منطقه آیاپیر (ایذه) هست شاهد صحنه های مختلف مذهبی پادشاه ایلامی و سایر اقشار جامعه ی ایلامی در هزاره اول قبل از میلاد هستیم. آنچه بیش از همه بر روی این نقوش برجسته چشمگیر است اینکه در هیچ کدام از این نقوش برجسته پیکره خدایان ایلام حجاری نشده اد. بر روی نقوش برجسته کورانگونی و نقش رستم از 2000 سال قبل از میلاد و نیز از دوره اونتاش گال و بر روی استل وی، ما شاهد حضور عینی خدایان ایلام در مراسم نیایش ایلامیها هستیم؛ اما این امر در هزاره اول قبل از میلاد در صحنه هایی که هانی حاکم آناپیر در آن شرکت می کند دیده نمی شود. سؤالی که در اینجا مطرح است اینکه آیا تفکرات مذهبی ایلامیها در هزاره اول قبل از میللاد تغییر کرده و حداقل نخواسته اند پیکره خدایانی را در هنگام نمایش صحنه های مذهبی خویش بر روی نقوش برجسته نمایش دهند؟(40)
به نظر می رسد که در طول تاریخ سلسله مراتب خدایان مشمول دگرگونیهای مهمی شده است. والاترین مقام در فهرست خدایان از آن الهه ی بزرگ، پی نی کیر بوده است. این برتری برای یک الهه احتمالاً بازتابی است از نظام مادرسالاری که در تمام طول تاریخ به تمدن ایلام ویژگی مب خشد. حتی هنگامی که در مجمع خدایان این برتری به یک خدای مرد تفویض گردید، که شاید این امر بر اثر نفوذ باورهای غربی بوده باشد، پرستش خدایان زن عمومیت خود را در سراسر امپراتوری همچنان حفظ کرد. با این حال، سقوط روزافزون الهه ی بزرگ و قرار گرفتن خدایان عمده به جای او یکی از ویژگی های تحول مذهب در ایلام به شمار می رود. تحول مهم دیگر پیوستن این –شوشینک خداوند شوش به مجمع خدایان است، زیرا در این دوره این – شوشینک از جایگاه محلی خود به تدریج به مرتبه ی خدای بزرگ ملی ارتقا یافت و خدایان عمده ی ایلام قدیم را تحت الشعاع قرار داد. در زمان اونتش – گل، او مقامی برابر با «خدای بزرگ» پیدا کرده بود، اما یک قرن بعد، در زمان پادشاهی شیلهک – این شوشینک وی خدای بزرگ را کاملاً از میدان به در کرد.(41)
بعضی از پادشاهان ایلام برای این که شدت تقدس خود را به خدایان نشان دهند اسامی خود را از بین اسامی آنها انتخاب می کردند، از جمله کوتیک اینشوشیناک، تپتی هوبان اینشوشیناک، اینداتر اینشوشیناک، هالوتوش اینشوشیناک، هوتل اوتوش اینشوشیناک، آتاهامیتی اینشوشیناک، تمپت هوبان اینشوشیناک، انیداتو ناپیر، تان روح اوراتیر، کوتیر ناهونته، شوتروک ناهونته اول و دوم و غیره حتی دختران پادشاهان ایلامی نیز اسامی خود را از نام خدایان خویش انتخاب می کردند.(42) ایلامیها بر این باور بودند که خدایان آنها قدرت مرموز و فوق طبیعی و اسراسر آمیزی به نام «کیتین» دارند و شاهان ایلام نماینده «کیتین» هستند. هر کس به آنها بی حرمتی کند زندگی خود را از دست خواهد داد.(43) این کلمه از ایلامی به آکّدی با تغییر شکل به صورت «کیدِنّو» وارد شد[...] این «کیتِن» [کیتین] طلسم جادویی، تجلی الهی و قدرت آن در محافظت و در عین حال عذاب بود. و.ف لیمانز W.F.Leemens  دریافت که این طلسم می تواند شکلی فیزیکی، به صورت یک نشانه مقدس غیر قابل لمس از مفرغ یا سنگ داشته باشد.(44)
جدا از شماری خدایان بزرگ که در سراسر کشور پرستش می شدند، بیشتر خدایان آشکارا چهره ای محلی داشتند، به نظر می رسد که در ایلام هرگز وحدتی در اعتقادات مذهبی به وجود نیامده باشد. شیلهک – این – شوشینک حتی در رسمی ترین کتیبه های خود از «خدایان ایلام»، «خدای انشان» و «خدای شوش» مدد می طلبد. از سویی دیگر، گروه دیگری از خدایان به نام خدایان ایاپیر در برخی کتیبه ها ظاهر می گردند.شاه هَنّی در مال امیر غالباً از «تیروتیر» مدد می جوید، حال آن که نام این خدا در هیچ جای دیگر دیده نمی شود.(45)
تنها اطلاع ما در مورد مراسم مذهبی ایلامیان از چند یافته ی پراکنده ناشی می شود. (46)شناخت اندک خدایان ایلامی تنها به علت نقص دانش ما نیست، بلکه همچنین ناشی از عقاید و شیوه ی تفکر رایجی بوده که ایلامی ها در مورد خدایان خود داشته اند. بیشتر این خدایان موجودات توصیف ناپذیری بوده اند که نام واقعی آنها نه می بایستی بر زبان جاری شود و نه می بایستی شناسایی گردند و مهمتر اینکه، انسان ایلامی مجاز به توصیف و تبیین دقیق آنها نبوده است.(47)
ایلامیها خدایان خود را تنها با کلماتی همچون نپیر یعنی «خدا»، زانا یا زینی یا زینَ به معنی «بانو» و تمتی به معنی «حامی» نمی خواندند بلکه برای نامیدن آنها القابی را به کار می بردند که بیانگر خاستگاه محلی، کیفیت یا نقش ویژه ای از خدا بود. حتی نام الهه عالی نسب کیریریشَ به معنی «الهه ی بزرگ» و این – شوشینک نشان دهنده ی مقام و موقعیت او یعنی «خدای شوش» بوده است. افزون بر آن، گروهی از خدایانتنها با صفات ترکیبی ماندد نیراتپ، پهاهوتپ، یا پهاکی کیپ مورد شناسایی قرار می گیرند.(48)
هومبان از زمان کهنترین متون به دست آمده، عالی ترین خدای مذکر در ایلام بوده است و شاید دیگر مردمانی نیز که کمابیش به ایلامیها منسوب بوده اند، او را پرستش می کرده اند. با این که ممکن است هومبان در اصل زیردست همسر خود، الهه ی بزرگ، بوده باشد، اما وی به مرور جایگاه الهه ی بزرگ را را به خود اختصاص داد و با این جایگزینی اهمیت اصل برتری زن در عقاید مذهبی ایلام رو به کاستی گذاشت. مدارک موجود نشان می دهد که هومبان در سراسر امپراتوری مورد احترام و پرستش بوده است. با نام این خدا پیوسته عناوین گوناگونی چون «شاه»، «بزرگترین خدا»،«حامی بزرگ»، «خدای متعال حامی» و «برقرار کننده ی ثبات» همراه است.(49)
با گذشت قرون اعتبار این – شوشینک پیوسته فزونی یافت. مقام او با حیات شهر شوش که از یک شهرک به صورت پایتخت یک امپراتوری در آمد، پیوندی نزدیک داشت[...] گسترش آیین های مذهبی مربوط به این خدا به هنگام پادشاهی شیلهک – این –شوشینک که پرستش او را برای نخستین بار، یا از نو در شهرهای متعددی چون شوش، اکالاتوم، ماروت، پیتار، و شهان – تلاک بر قرار ساخت، به نهایت خود رسید[...] آشوریها این – شوشینک را با نینورتا و اَدَد خدایان بابلی برابر دانسته اند، اما وی تقریباً همیشه عنوان «خدای حامی شاه» را داشته و به ندرت در کسوت اصلی خویش با عنوان «خدای توفان«،«خدای باروری» یا «خدای جنگ» ظاهر شده است[...] لازمه ی اقتدار پادشاهان تأیید این –شوشینک بود و آنان از وی برای یاری رساندن در جنگها و انجام کارهای مهم سپاسگزاری می کردند[...] این- شوشینک به رغم پرستش گسترده ای که از او می شد، در اصل همیشه به صورت خدای شوش و دور- اونتوش باقی ماندو وی هرگز به مقام «خدای ایلام» دست نیافت و کتیبه های ما امیر نامی از او نمی برند.(50)
با این که اساس مذهب ایلامی برای ما پوشیده است، اما شواهدی همچون بناهای تاریخی، نقوش برجسته و پیکره ها و مهرها و آثار مهرها ویژگی های از آن دوران را آشکار می سازد[...] هر شهر خدای حامی ویژه ای را پرستش می کرد که او نیز برای خود همسری داشت و یکی از آنها بر دیگری برتر بود. مجمع خدایان، حتی نوع محلی آن، ظاهراً تا دوران سلسله های قدیم وجود نداشته سات. در دوران پروتو – ایلامی، شاه – کاهن را می بینیم که در کنار معبد ساخته شده بر بالای یک صفّه بلند ایستاده است.(51)
به نظر می رسد که آیین تطهیر مذهب ایلامی متأثر از نیایش اِآ، خدای آبها و حکمت سومری بوده باشد. وجود این آیین با کشف تعدادی حوضچه و ظروف از شوش تأیید می گردد. دست کم یکی از این ظروف با نقش طناب بافته که نمادی از جریان آب است و نقش بز – ماهی تزیین شده است. شاهد دیگر نقش مات مفرغی اهدایی «سیت شمشی» است: دو مرد برهنه، به احتمال یکی کاهن و دیگری دستیار او، رو به روی یکدیگر در برابر یک معبد زانو زده اند و ظاهراً در بامدادان در حال انجام مراسم تطهیر با آب هستند. این دو اثر متعلق به اندک زمانی پس از اونتوش – گل است. سنگ یادمان تاریخی اونتوش – گل که نام وی را دارد، ویژگی های دیگری را از مذهب ایلام به ما نشان می دهد. جریان روان آبها در این سنگ یادمان بار دیگر ظاهر می گردد. حالت نیایشگر نشان می دهد که خدا جای خود را به نماد خویش داده است و اعتقاد ایلامی ها به موجودات تخیلی نیمه انسان – نیمه جانور، موجوداتی با همان اهمیتی که برای مار قایل بودند، در این سنگ یادمان تصویر شده است.(52)
مهمترین نقش مایه را در هنر مذهبی ایلام مار تشکیل می دهدو در سنگ یادمان اونتش – گل دو نمونه از این مارها را میبینیم. در واقع مار از زمانهای قدیم روی اشیا و به ویژه مهرهای دوران سوم اور ظاهر می گردد[...] این نمونه ها چه به صورت طبیعی و چه به صورت نمادین از خدایی بسیار کهن نشان دارند که مار نماد او، اسیر او و جهان زیرین قلمرو اوست.(53) حتی بعضی اوقات انسان های اساطیری هم با ترکیبی از انسان و مار دیده می شوند یا با سر انسان و بدن مار بر روی مهر دیده می شوند. علاوه بر این،نقش مار بر روی نقش برجسته کورانگون و استل کوتیک اینشوشیناک گال نیز به عنوان سمبل خدایان ایلام حجاری شده است. وجود نقش مار بر روی مهرهای استوانه ای، استلها، نقوش برجسته و ظروف سفالی ایلامی نشانی از اهمیت ویژه مذهبی این نقش می دهد.پ. دومیر شیجی نقش مار را در مذهب ایلامی چنین تجزیه و تحلیل می کند که خدای مار و آبهای جهنده همان خدای بزرگ و خدای ملی ایلامیها «اینشوشیناک» است.(54)
بنا به تصورات مذهبی ایلامیان، خدایان ایلامی به صورت انسان ظاهر می شوند تاج شاخدار یکی از مهمترین علائم الوهیت خدایان است. بر روی مهر اشپوم حاکم دیگر ایلام (حدود 2300 قبل از میلاد) تعدادی از خدایان ایلام در مقابل هم دیده می شوند که مشغول رقص مخصوص مذهبی اند. اثر مهری که در هفت تپه (1350-1500 قبل از میلاد) کشف شده تصویر یک انسان اساطیری را در مقابل خدای ایلامی نشان می دهد که نمونه دیگری از تصورات مذهبی ایلامیهاست.(55)



پانویس
1-ایران در سپیده دم تاریخ، رویه 18-19.
2-ایران از آغاز تا اسلام، ، رویه 53.
3-ایران در سپیده دم تاریخ، رویه 19.
4-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 50.
5-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 50.
6-مذهب قوم ایلام، رویه 7.
7-دنیای گمشده ایلام، رویه 32.
8-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 50.
9-دنیای گمشده ایلام، رویه 32.
10-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 50.
11-دنیای گمشده ایلام، رویه 32.
12-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 51.
13-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 51.
14-دنیای گمشده ایلام، رویه 33.
15-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 51.
16-دنیای گمشده ایلام، رویه 33.
17-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 51.
18-دنیای گمشده ایلام، رویه 34.
19-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 51-52.
20-دنیای گمشده ایلام، رویه 34.
21-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 52.
22-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 52.
23-دنیای گمشده ایلام، رویه 35.
24-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 52.
25-دنیای گمشده ایلام، رویه 36.
26-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 52-53.
27-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 53.
28-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 53.
29-دنیای گمشده ایلام، رویه 38.
30-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 53-54.
31-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 55.
32-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 55.
33-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 55.
34-مذهب قوم ایلام، رویه 6.
35-مذهب قوم ایلام، رویه 10.
36-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 55.
37-مذهب قوم ایلام، رویه 4-5.
38-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 55.
39-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 56.
40-مذهب قوم ایلام، رویه 5.
41-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 56.
42-مذهب قوم ایلام، رویه 10.
43-مذهب قوم ایلام، رویه 11.
44-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 56.
45-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 57.
46-دنیای گمشده ایلام، رویه 40.
47-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 58.
48-دنیای گمشده ایلام، رویه 40.
49-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 58.
50-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 58-59.
51-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 61.
52-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 61.
53-تاریخ و تمدن ایلام، رویه 61-62.
54-مذهب قوم ایلام، رویه 8-9.
55-مذهب قوم ایلام، رویه 7.

کتابنامه
1-مجید زاده، یوسف؛ 1370؛ تاریخ و تمدن ایلام؛ نشر دانشگاهی تهران.
2-هینتس، والتر؛ 1388؛ مترجم: فیروز فیروزنیا؛ دنیای گمشده ی عیلام؛ انتشارات علمی و فرهنگی.
3-صراف، محمد رحیم؛ 1387؛ مذهب قوم ایلام؛ نشر سمت.
4-کامرون، جرج؛ مترجم: حسن انوشه؛ 1372؛ ایران در سپیده دم تاریخ؛انتشارات علمی و فرهنگی.
5-گیرشمن، رومن؛ مترجم» محمد معین؛ 1355؛ ایران از آغاز تا اسلام؛ بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

  • بازدید: 4402
 

دیدگاه ها 

 
0 #1 farzanegan 08 بهمن 1392 ساعت 21:44
يه كم به زبان ساده مي نوشتين!
پاسخ دادن به این دیدگاه
 

دیدگاه خود را بنویسید

▒ خواهشمندیم :
◄ دیدگاه های خود را در پیوند با همین جستار بنگارید.
◄ برای سپاسگزاری یا گله گذاری از جستار ، از امتیازدهی بهره ببرید.
◄ از فرستادن دیدگاه های همانند (تکراری) بپرهیزید.
◄ چنانچه پرسشی دارید آن را در انجمن پرسش و پاسخ برشمارید.
--------------------------------------------------------
√ مهرمیهن در ویرایش دیدگاه ها آزاد است.
√ دیدگاه های شما پس از بررسی نمایش داده می شود.


تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات


Your SEO optimized title