میهن نما
میهن نما
گفتاورد

زکریای رازی

اگر همه مي توانستند از استعدادهاي خود به گونه اي درست بهره بگيرند، دنيا همان بهشت موعود مي شد كه همه مي خواهند.

زکریای رازی

کاربردی
تبلیغات
شاهنامه ی فردوسی
تبلیغات
میانگین امتیار کاربران: / 6
بسیار بدبسیار خوب 

زادگاه عطار نیشابوری و شفیعی کدکنی

شهر سرسبز و کوهپایه‌ای کدکن در ۱۴۰ کیلومتری جنوب غربی مشهد و تقریبا در مرکز استان خراسان رضوی ( حدفاصل چهار شهر مهم مشهد و نیشابور در شمال‌ غربی و شمال و تربت حیدریه و کاشمر در جنوب غربی و جنوب شرقی آن ) واقع شده و سال‌ ها مرکز دهستان کدکن و جلگه‌ رخ با بیش از ۱۲۰ پارچه آبادی بوده است . شهر بر دامنه کوهپایه ‌ای وابسته به رشته کوهی قرار دارد که در جنوب آن قرار گرفته و آن را از جلگه ‌های وابسته به تربت حیدریه و کاشمر جدا می‌ سازد . این رشته کوه در کدکن و شاید به خاطر اینکه دره‌ های آن دیرزمانی از سال پوشیده از برفاند " سپیدر " نام دارد و قله معروف ملکوه ( ملکان ) با ۳۰۱۳ متر ارتفاع یکی از بلندی ‌های آن است .

متاسفانه در مورد گذشته کدکن و جلگه رخ که روزگاری ربعی از ربع ‌های نیشابور و یکی از ولا‌یات دوازده‌ گانه آن به ‌شمار می‌ آمده است ، هنوز پژوهش چندانی صورت نگرفته و اطلا‌ع دقیقی در دست نیست . برکناری نسبی از راه‌ های اصلی ارتباطی خراسان بزرگ ، بی ‌توجهی مورخان ‌و نویسندگان به زندگی مردم و کم ‌توجهی مسوولا‌ن سیاسی باعث شده که این شهر از حداقل امکانات برخوردار بوده و باشد .
آنچه مسلم است این است که کدکن یکی از قدیمی‌ ترین محل ‌های مسکونی ایران ‌زمین بوده است . افزون بر سفالینه ‌های بسیاری که در خود کدکن و زروند پیدا شده و البته بیشتر متعلق به دوران بعد از اسلا‌م است .‌ اشاره استاد شفیعی‌ کدکنی در مقدمه " مختارنامه " به کشف ستودان زرتشتی نشان از آن دارد که این منطقه در سده ‌های پیش از اسلا‌م از آبادی برخوردار بوده است . ‌
مهم ‌ترین انگیزه تجمع مردم در اینجا وضع اقلیمی مساعد و برخورداری از آب و هوای معتدل کوهستانی ، آب فراوان کوه ‌های جنوب آن و دره سپیدر و خاک حاصلخیز‌ بود که در خود کدکن و یا در مناطق ییلا‌قی وابسته به آن همانند زروند ، گلهو ، خوش‌ هوا ‌، کاه سرا ، براق ، کاریز نو و حصارک و ... وجود داشت . این امر مردمان این ناحیه را به کشاورزی و زراعت و دامپروی وابسته به آن سوق داده که گاه ویژگی ‌های‌ منحصر به ‌فرد و شایسته مطالعه ‌ای را پدید آورده است . وجود گونه ‌های مختلف درختان و پرورش هکتار ها باغ و وجود ده ‌ها رشته قنات نیز بیانگر ریشه‌ داری و کهنسالی زندگی یکجانشینی در این شهر است . ‌
در سال ‌های دهه سوم پس از هجرت پیامبر اسلا‌م این سرزمین به همراه سایر سرزمین ‌های دیگر خراسان به دست حاکمان مسلمان افتاد‌ و مردم آن اندک‌ اندک به اسلا‌م گرویدند . در سده‌ های بعد از نام افرادی که از این دیار به مناصب اداری و علمی رسیده‌ اند می‌ توان تا انداز‌ه ‌ای به تاریخ و میزان توانایی‌ های این شهر پی برد . چنین گمان می ‌رود در سده‌ های پیش از اسلا‌م ، زروند ( زادگاه عطار ) که منطقه ‌ای هموارتر است ، محل سکونت همه یا بخشی از مردم بوده و کدکن بیشتر حالت باغ و مزرعه ‌ییلا‌قی داشته است ، اما بعد ها و به ‌ویژه از دوره ورود ترک‌ های‌ آسیای میانه به ایران ( قرون سوم و چهارم هجری به بعد ) که آشفتگی و حمله و گریز ها افزایش یافته مردم زروند یا روستا های اطراف به سمت کوه کوچیده و در اطراف نهر اصلی آبی که به سوی باغ ها و مزارع خود برده بودند ، مسکن گزیدند . آبادی زروند هم دست‌ کم تا آغاز سده هفتم هجری و دوران حمله مغول ادامه داشت و دلیل آن هم زادن عطار به زروند است و نه کدکن .
همان ‌طور که گفته آمد ، به واسطه کمبود اطلا‌عات و شواهد ، پسوند " کدکنی " به دنبال نام افراد برخاسته ‌از اینجا ، مهم‌ ترین شاهدی است که هم بر زندگی در این منطقه روشنی می‌ افکند و هم از استعداد های بی ‌شماری خبر می ‌دهد که یا امکان شکوفا شدن پیدا نکردند و یا تاریخ بر نام آنان غبار فراموشی افشانده است . با این ‌همه یاد نام این افراد مغتنم است .
در دوره سلجوقیان کریم ‌الشرق کدکنی به سپه‌ سالا‌ری سپاه و حکومت نیشابور رسید و فرزندش تاج ‌الدین ‌علی وزارت غیاث‌ الدین پیرشاه خوارزمشاهی را یافت . نورالدین منشی کدکنی که نواده کریم ‌الشرق و فرزند تاج ‌الدین علی بوده است ، خود به مقام منشی ‌گری سلطان جلا‌ل ‌الدین خوارزمشاه‌ رسید . از اثری که از او در دست داریم معلوم می‌ شود که در سال ‌های پس از ۶۱۶ ق فوت کرده است . خوشبختانه در مجموعه نامه ‌هایی که وی نگاشته و اینک با نام " وسائل الرسائل و دلا‌ئل الفضائل " به چاپ رسیده ، اشاره‌ هایی ارزشمند به کدکن شده است .
از آنجا که او هم‌ عصر با عطار است و نامه ‌های او در زمان یورش مغولا‌ن نگاشته شده ، اثر او برای تاریخ و ادب ایران بسیارگرانبهاست و به گفته مقدمه ‌نویس کتاب ، منشأت او یکی از کتب عمده نثر فنی در ادب ترسل است . از نامه ‌های او چنین برمی‌ آید که با وجود مشغله دولتی و حضور در بسیاری از سفر ها و لشکرکشی‌ های پادشاه متبوع خود‌ به ‌طور مرتب با کدکن در ارتباط بوده است . او در جایی پس از اشاره به این نکته که با لطف پادشاه و حکومت ، خراسان از امنیت برخوردار شده است ، می‌ نویسد : بنده که در زمره مخلصان و هواداران پادشاه و مورد حمایت ایشان هستم ، از آن بارگاه توقع توجهی بیشتر به خود و برادرانم ، ابوبکر و عمر که در کدکن رخ ساکن هستند ، دارم . از برخی نامه ‌های او برمی ‌آید که برخی از آنها را دورانی که از کار برکنار و شاید در خود کدکن ساکن بوده نگاشته است . او در نامه ‌ای که ظاهرا به حاکم نیشابور نگاشته است - چون به این امر که کدکن از مضافات ولا‌یت حاکم مزبور است اشاره دارد - از تنگنا هایی که بر زندگی مردم و منطقه حاکم است و از املا‌کی که خود در دوغ آباد محولا‌ت خریده یاد کرده و در پایان از آن حاکم می ‌خواهد همان‌ طور که حکومت مرکزی با کوشش وی از خراج کدکن در‌گذشته ، او نیز حکم معافیت را امضا کند . اما از همه مهمتر نامه‌ ای است به عربی که وی در توضیحی که بعد ها بر آغاز آن افزوده به صراحت می‌ نویسد . بر اثر این نامه پادشاه از گرفتن مالیاتی که بر عهده محل تولد بنده ، یعنی کدکن‌ رخ بود ، چشم پوشید . او در نامه استدلا‌ل ‌هایی کرده که خلا‌صه آن چنین است : کدکن که یکی از نواحی نیشابور و با این اسم از دیگر روستا ها متمایز و بی ‌نیاز از معرفی و نزد دور و نزدیک شناخته شده ، محل سکونت بنده و خانواده ‌ام است .

این ده در گذشته آبادان و دارای جوی‌ های روان و درختان پرشاخ و برگ و میوه و هوایی پرباران و چراگاه ‌ها و مزارع سرسبز و پر محصول بوده و همواره مقدار معینی مال و خراج از سوی حکومت بر آن قرار می ‌گرفته است ، اما اکنون در گرداب فتنه ‌‌ها فرو رفته ، نه از آسمان آبی می‌ بارد و نه از زمین گیاهی می‌ روید . دیگدان ‌ها خاموش و حتی موش‌ ها گریخته‌ اند . ارکان شهر فرو ریخته و ساکنان به جز اندکی از مومنان همه عرصه شمشیر واقع شده ‌اند . امید است پادشاه برای سبک کردن این رنج مردم با صدور فرمان ملوکانه به مستوفیان دستور دهند که این مالیات بخشوده گردد . این کار لطفی فراموش ‌نشدنی و صدقه جاریه ‌ای برای آن دولت همیشه پیروز خواهد بود .‌ از این نامه‌ های او به نکته ‌هایی می ‌رسیم که خلا‌صه آن چنین است :
۱) وجود افرادی که از اسامی آنها می‌ توان به سنی بودن آنها پی برد .
۲) ‌آبادانی تا حدود حمله مغول ؛ این آبادانی گاه دستخوش خشکسالی می‌ شده است .
۳) ‌اقتصاد زراعی و خرده مالکی .
4) آغاز آشفتگی‌ ها از جانب گروه‌ های آشوب طلب و جنگجو در آستانه حمله مغول و در زمان آنان .

بسیار کم احتمال می ‌رود که خود کدکن در دوران مغول دچار حمله مستقیم شده باشد . چه بسا این شهر حتی به ‌واسطه دوری نسبی از نیشابور افرادی را که حداقل خویشاوندی داشته ‌اند ، از حمله مغول در امان داشته باشد .
از دوره ایلخانان به بعد البته ، آشفتگی سراسر ایران و از جمله این شهر خراسان را تهدید می‌ کرد ، اما از رونق یافتن مسجد و مزاری که اینک برپاست و برخی از قسمت ‌های آن متعلق به دوران سلجوقیان و خوارزمشاهیان است می ‌توان حدس زد که کدکن تا دوره تیموریان رشد خوبی داشته است . برابر پژوهش ‌هایی که بر اساس ابنیه و سنگ‌ نوشته‌ های به دست آمده از این مکان صورت یافته ، ‌این مسجد و آرامگاه برای چند سده مکان درس و گوشه‌ نشینی گروهی از مردم این سامان بوده که به صوفیان سلسله خلوی کبروی گرایش داشته‌ اند که خود یکی از تاثیر گذار ترین فرق صوفیه ایران و جهان اسلا‌م به ‌شمار می رفته است . از سنگ‌ نوشته ‌ها می ‌توان به مسائل دیگری مانند چگونگی تسلط تدریجی و کامل تشیع بر این منطقه نیز پی‌ برد .
در کتاب ‌های معتبر دوره صفویه به نام شخصیتی از کدکن برمی ‌خوریم که خواجه محمد شفیع نام داشته و نام خانوادگی استاد شفیعی نیز به وی می ‌رسد . او به ‌واسطه رسیدن به مقامات دولتی به میرزای عالمیان مشهور گشت . به گفته اسکندربیگ منشی مورخ دربار شاه عباس صفوی ، خواجه محمد از شیخ ‌زاده ‌های کدکن بود و در دوره همین شاه برای سال‌ ها از وزیران ممالک خاصه وی در گیلا‌ن و خراسان و مازندران به شمار می ‌رفت . او این مناطق را مستقیم و یا از طریق کارگزارانی که انتخاب می‌ کرد اداره می ‌نمود و سرانجام در اثر اختلا‌ف با حاکم مشهد از کار کناره گرفت و در سال ۱۰۱۸ فوت و به احتمال زیاد در حرم رضوی به خاک سپرده شد .‌ از دوره صفویه به ‌بعد به همان دلا‌یلی که در ابتدای نوشته آمد ، اطلا‌ع چندانی از کدکن در دست نیست و باید در جست‌ و جوی اسناد بسیاری بود که در دست افراد پراکنده است . دوست و همکار عزیزم آقای رضا نقدی پژوهشگر بنیاد پژوهش‌ های اسلا‌می همت گماشته و تعداد قابل توجهی از آنها را گردآوری کرده که شامل اسناد خرید و فروش زمین ، ازدواج و موقوفه و ... می ‌شود .
اگر روزی این اسناد تکمیل شود ، بخش زیادی از گذشته سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی کدکن را روشن و بازسازی خواهد کرد . به‌ عنوان نمونه بنده با مطالعه تعدادی از اسنادی که ایشان در سال ۱۳۷۴ در اختیارم نهادند به چگونگی جدا شدن کدکن از نیشابور ( در آغاز سده سیزدهم هجری قمری ) و پیوستن آن به تربت حیدریه پی بردم . این اسناد به خوبی نشان می‌ داد که اسحاق ‌خان قرایی پس از قدرت ‌یافتن و گسترش دادن تربت ، دست به تصرف و یا خریداری مناطق اطراف تا کدکن زده است . بدین‌ گونه کدکن با تمام پیوند های نزدیکی که با نیشابور داشت ، به تربت پیوست و همین مبنای تقسیم ‌بندی ‌های سیاسی کشور در دوران‌ های پس از آن شد . بی ‌گمان این منطقه همان‌ طور که استاد شفیعی در شعر " برج پیر " سروده ، هم در دوره ‌های مغولا‌ن و هم پس از آن از تاخت و تاز هایی همچون یورش‌ های ازبکان برکنار نبوده است . ‌
آنچه باید از آن به اشاره گذشت این است که کدکن در گذشته به خاطر برخورداری از آب و هوای سالم و شرایط نسبتا مطلوب زندگی ، مکانی برای جذب مهاجران و از جمله سادات بوده است که اکنون با القابی چون موسوی ، علا‌یی ، عادلی ، کلا‌لی ، غیاثی ، قوامی ، حسینیان ، رضاییان و جوادی نامبردار شده ‌اند .
متاسفانه با ورود مظاهر تمدن غربی و افزایش زرق و برق زندگی شهری از سویی و بی‌ توجهی دولتمردان وقت به زندگی روستایی و خشکسالی از سوی دیگر ، بسیاری از افراد خاندان ‌های اصیل و استخوان ‌دار از این منطقه به شهر کوچیدند و این موجب شد تا کدکن از بسیاری از روستا هایی که در برابر آن هیچ آوازه ‌ای نداشتند پس افتد و برای مدتی نه‌ تنها پیشرفت که حتی پسرفت هم داشته باشد . با این حال در سده اخیر تنی چند نام کدکن را بلند آوازه ساختند که از آن جمله ‌اند :

۱) فخر کدکنی : شاعر در گذشته در اوائل مشروطه .
۲) شیخ هادی کدکنی : از زهاد و استادان فلسفه و منطق حوزه علمیه مشهد ( درگذشت ۱۳۵۳ش ) و استاد بزرگانی همچون پروفسور جواد فلا‌طوری در فلسفه .
۳) شیخ محمد کدکنی از اساتید و مربیان ادیب دوم نیشابوری -  که خود از مهم‌ ترین ادبای روزگار شد .  
۴) مرحوم حاجی شریعت که در عرصه فقه و سایر علوم اسلا‌می استاد افرادی مثل مرحوم شیخ هادی کدکنی و آیت‌ الله سید حبیب حسینیان بوده ‌اند .
۴) آیت ‌الله سیدحبیب حسینیان که از فقهای این دوران به‌ شمار می ‌رفت و آثاری در این زمینه دارد . ایشان در دوران حکومت دیکتاتوری صدام در عراق به شهادت رسید .
۵) استاد سید محمد عبداللهیان ( پسرخاله و همدرس دکتر شفیعی ) که شمع وجودش را وقف تربیت و شکل ‌گیری نظام آموزشی کدکن کرد و قشر کنونی فرهنگیان کدکن بسیار به او مدیون و از او سپاسگزارند . خداوند عمرش را دراز فرماید .
6) استاد دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی : استاد مسلم عرصه ادبیات در ایران و جهان

خودبسندگی اقتصادی و زلا‌ل بودن آب و آسمان و سر سبزی این شهر سبب شد تا از همان ابتدا بزرگانی که از آن دارای آوازه شده ‌اند ، از ویژگی ‌هایی همچون مناعت طبع و بلندنظری و استقلا‌ل فکری و روحی برخوردار باشند و با زندگی ساده و سالم خود برای رسیدن به قله‌ های معرفت بکوشند . بی ‌گمان از این میان دکتر شفیعی گوی سبقت را از همگنان ربوده و جایگاهش دست‌ نیافتنی است . پس کدکن اینک بر داشتن چنین فرزندی که تا پای جان او را دوست دارد بر خود می ‌بالد . استاد نیز همواره آشکارا یا به اشاره دلبستگی خود را با سرودن اشعاری در وصف آن و یا بهره ‌گیری از اصطلا‌حات و واژ‌ه ‌های رایج آنجا در پژوهش ‌ها و سروده ‌های خود و از همه مهمتر تمرکز روی مهم‌ ترین شخصیت برخاسته از این سرزمین یعنی عطار نشان می ‌دهد .

آفتاب

  • بازدید: 1750
 

دیدگاه خود را بنویسید

▒ خواهشمندیم :
◄ دیدگاه های خود را در پیوند با همین جستار بنگارید.
◄ برای سپاسگزاری یا گله گزاری از جستار ، از امتیازدهی بهره ببرید.
◄ از فرستادن دیدگاه های همانند (تکراری) بپرهیزید.
◄ چنانچه پرسشی دارید آن را در انجمن پرسش و پاسخ برشمارید.
--------------------------------------------------------
√ مهرمیهن در ویرایش دیدگاه ها آزاد است.
√ دیدگاه های شما پس از بررسی نمایش داده می شود.


برگ نخست سرزمین ایران کدکن یادگار ایران کهن
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات


Your SEO optimized title